Map 1
زيّ طلبگي
  مقدمه
    پرسش‌ها
      1. سر و وضع ظاهري
        a. روشن‌ترين مصاديق زيّ طلبگي سر و وضع ظاهري او است
        b. طلبه با چه هيئت ظاهري نمايان گردد و از چه اموري پرهيز کند
        c. در پاره‌اي موارد محل گفت و گو است و برخي از مصاديق آن نياز به تذکر ويژه دارد
        d. سر و وضع ظاهري شامل لباس، آرايش سر و صورت، تميزي بدن، بهداشت فردي، و انتظام امور شخصي و محيط پيرامون مي‌شود
      2. حضور در اماکن
        a. يکي از جلوه‌هاي ظاهري طلبه که بايد در زيّ طلبگي مورد بحث قرار گيرد حضور او در مکان‌هاي خاص است
        b. پارک، شهر بازي، سيرک، باغ وحش، طبيعت، کنار دريا، سينما، کنسرت موسيقي، تالار عروسي، مجالس جشن و شادي، رستوران، ساندويچي، گيم نت، ورزشگاه، استخر، کليسا و عبادتگاه ساير اديان و مذاهب، بازارهاي خاص، جلسات گعده و ... است
        c. شايستگي يا ناشايستگي اين حضورها گاهي محل سؤال قرار مي‌گيرد.
      3. دارايي، مخارج و سطح زندگي
        a. دارايي‌ها و متعلقات وابسته به هرکس به نوعي دنباله وجود او به شمار مي‌رود و به پاي او نوشته مي‌شود
        b. اين امور به دو دسته مهم تقسيم مي‌شود؛
          دسته اول اقلام سرمايه‌اي که استفاده از آن با فرض بقاي عين آن است. مانند يخچال، خانه، ماشين، مبل، لوستر، فرش، کامپيوتر، ظرف، لباس، تلفن همراه و ...
          دسته دوم اقلام مصرفي که استفاده از آن به استهلاک عين آن مي‌انجامد. مانند خوردني‌ها و آشاميدني‌ها، برخي از نوشت افزارها (از قبيل قلم، پاک‌کن و دفتر) و مواد بهداشتي (از قبيل عطر، خمير دندان، دستمال کاغذي، صابون، شامپو)
        c. اينکه طلبه دارايي‌هاي خود را در چه حدي تنظيم کند و کدام يک از انواع مصاديق آن را به مالکيت گيرد ـ‌ دست کم در مواردي ـ محل گفت و گو است.
      4. رفتارها
        a. رفتارهاي ظاهري طلبه نيز ـ با اندکي توسع در لغت ـ از مصاديق زيّ هستند
        b. انسان با رفتارهاي اجتماعي، خود را مي‌نماياند و باطن خود را آشکار مي‌سازد
        c. در باره جواز اخلاقي پاره‌اي از اين رفتارها براي طلبه مي‌توان تأمل داشت.
      5. عنوان و مدرک تحصيلي
        a. در دنياي امروز عنوان و مدرک تحصيلي هر کس، نوع تلقي ديگران از او را شکل مي‌دهد و نگاه مردم به او را متحول مي‌سازد
        b. آيا طلبه موظف است به دنبال عنوان و مدرکي باشد و اعتبار خود را در ميان مردم بيشتر گرداند؟
        c. آيا طلبه بايد نوع نگاه ديگران و اعتماد آنان را به خود تنظيم کند؟
      6. کارکردن
        a. اشتغال طلبه به برخي از فعاليت‌هاي جانبي جهت تأمين معاش و رفع مشکلات اقتصادي محل ترديد است
        b. آيا طلبه در حاشيه فعاليت تحصيلي خود مي‌تواند به هر کاري بپردازد؟
    روش بحث
      مصاديق متنوع
        مصاديق متعدد و نمونه‌هاي متنوع يک موضوع را هرچند به صورت استقرايي، فهرست و مشاهده کنيم
      نمونه از زندگي بزرگان
        براي تأثيرگذاري عملي بيشتر در مواردي به سيره بزرگان و نمونه‌هاي تاريخي نيز اشاره شده است تا با ارائه الگوهاي عملي زنده‌ رغبتي براي خواندن و انگيزشي براي عمل کردن پديد آيد
      اعطاي قانون کلي
        لازم است در پژوهش‌هاي ديني تنها به استنباط احکام موضوعات جزئي که در معرض چنين تغييراتي هستند اکتفا نگردد و ملاکات کلي يا ضوابط عام نيز کشف و بيان شود
        براي درک کامل همان قضاياي کلي و تطبيق درست آن بايد از مصاديق فراوان کمک گرفت
    اين اثر
      مخاطب اين اثر طلبه است
      طلبه‌اي که زندگي طلبگي را آغاز کرده و مي‌خواهد خود را با تراز رفتار ديني هماهنگ سازد
    مفهوم‌شناسي
      1) زيّ
        اسم ثلاثي مجرد از ريشه «زوي» و بر وزن فِعل است که بر اثر قواعد اعلال عين الفعل آن به يا تبديل و سپس در فاء الفعل ادغام شده است
        معادل فارسي اين واژه شکل و هيأت ظاهري، جلوه خارجي و صورت مشهود افراد است
      2) طلبگي
        هويت طلبه
          روحانيت سِمَت و مقامي نيست که در سايه آن روحانيون امتيازات مادي کسب کنند
          روحانيت در اسلام به معني آراسته بودن به فضيلت علم و تقوا و مجهز بودن براي انجام يک سلسله وظايف اجتماعي ديني و واجبات کفايي است
        طلبگي و روحانيت
          برخي ميان طلبگي و روحانيت تفکيک کرده‌اند
          طلبگي فصل اول حيات روحاني است
          روحانيت امتداد طبيعي طلبگي
          هرکس که طلبه مي‌شود به سازمان روحانيت شيعه وارد مي‌شود و همه رسالت‌ها و وظايف آن را بر دوش مي‌گيرد
      3) زيّ طلبگي
        سخن از زيّ طلبگي يا زيّ روحانيت سخن از ظواهر، بروزات بيروني و تجليات خارجي طلبه است
        هر حالت يا رفتار ظاهري که به گونه‌اي به رسالت‌هاي صنفي طلبه مدد رساند و جايگاه اجتماعي او را به عنوان طلبه يا منزلت اجتماعي نهاد روحانيت را مستحکم سازد براي او مطلوب است و مشمول زيّ طلبگي است
        هرچه که مانع انجام بهينه رسالت حوزوي شود، براي او مذموم و خلاف زيّ طلبگي به شمار مي‌رود
  ظاهر و باطن
    ظاهر آدمي تفسير باطن او است و باطن او تحت تأثير ظاهرش
    مراد از ظاهر همه امور مشهودي است که از انسان سر مي‌زند و مظهر آنها بدن است
    مراد از باطن، شئوني مانند فکر و نيت است که قابل مشاهده نيست
    هرگاه بخواهيم تغيير و تحولي در باطن کسي پديد آوريم بايد در ظاهر او دست‌کاري کنيم يا امکان اين کار را براي خود او فراهم آوريم
  شاخص‌ها و ملاکات کلي
    1 ـ پي‌روي از عرف يا ملاحظه آن
      اسباب اشتراک نظر عرف
        انسان‌ها به جهت ساختار مشترک رواني، مشترکاتي دارند؛ درک، باور و داوري مشترک، پسندهاي مشترک، تأثرات مشترک، سيرة رفتاري و عمل‌کرد مشترک
      عرف و احتمال خطاي معرفتي
        همواره نمي‌توان به قضاوت عرفي ملتزم بود و نبايد به صورت يک دستور عملي جاري آن را معتبر شناخت
      ارزش معرفتي داوري‌هاي عرفي
        عرف به جهت آن که عقل جمعي انساني را به صدا در مي‌آورد و زبان گوياي فطرت عملي مي‌گردد، نقش بي‌بديلي در شناخت حقايق دارد و گونه‌اي ارزش معرفتي در داوري‌هاي عرفي و تشخيص توده عقلا مشاهده مي‌شود
      مخالفت با عرف
        عرف جامعه و هنجار عمومي نه موضوع مستقلي براي مخالفت است و نه موضوع مستقلي براي تبعيت يعني نه مخالفت با عرف هميشه ارزش به شمار مي‌رود و نه لازم است که هميشه به دنبال آن حرکت شود
        شخصيت انسان نبايد در نظر مردم، يک شخصيت ناهنجار، منفرد، لجباز، بي‏منطق و هميشه متفاوت باشد. بنابراين تا آنجا که واجب يا مصلحت اهمي اقتضا نکند شايسته است انسان از رويه متعارف و هنجار عمومي پيروي نمايد
      شهرت
        لازم است مؤمنان در جامعه به گونه‌اي جلوه کنند که مشهور و انگشت‌نما نگردند
        آنچه که از رويه عرفي بسيار فاصله دارد و براي عرف ناساز و شگفت و غير متعارف به شمار مي‌رود و به تعبير شيرين امروزين موجب تابلو شدن انسان مي‌شود مصداق شهرت است
      مروت
        رعايت مروت ـ که در فقه شيعه به عنوان شرط عدالت طرح شده ـ اشاره به همين پي‌روي از عرف و توجه به هنجارهاي اجتماعي است
      حيا
        حيا نوعي انفعال و انقباض نفساني است كه موجب خودداري از انجام امور ناپسند در منظر ديگران مي‌گردد و منشأ آن ترس از سرزنش ديگران است
      زشت و عجيب؛ تمايز ميان سنت‌زدگي و سنت‌گرايي
        در واکنش‌ها و قضاوت‌هاي عرفي بايد ميان زشت و عجيب تفاوت قائل شد
        گاهي توده مردم چيزي را زشت يا سبک مي‌شمارند
        اما گاهي پديده يا رفتاري در نظر مردم غيرمنتظره و شگفت‌آور است
          در اين موارد دليلي براي پرهيز، وجود ندارد. سبب تعجب عرف، در اين امور تازگي و بي‌سابقگي است و اين تازگي و بي‌سابقگي در گذر زمان از بين خواهد رفت
    2 ـ رعايت وقار و پرهيز از رفتار سبک و مغاير با شأن
      رفتار سبک رفتاري است که متناسب با حال فاعل آن نيست، از امثال او انتظار نمي‌رود و شأن او را در نظر ديگران پايين مي‌آورد
    3 ـ حفظ حرمت فضاي اجتماع و پرهيز از منکر آشکار
      انسان حتي اگر گناه‌کار باشد، حق ندارد حريم جامعه را با گناه علني آلوده سازد
      آلوده‌سازي حريم اجتماع خود جرم ديگري است که مجازات مستقل براي آن در نظر گرفته شده است
    4 ـ پرهيز از مواضع تهمت و حفظ آبرو
      آبروي شخصي و آبروي صنفي
        طلبه هم بايد از شخصيت حقيقي خود در جامعه پاسداري کند و هم شخصيت حقوقي و اعتبار صنفي خويش را نگاه دارد
        کار زشتي که طلبه مرتکب شود علاوه بر اينکه آبروي شخصي او را از ميان مي‌برد به تنزل جايگاه روحانيت در ميان مردم مي‌انجامد
    5 ـ پرهيز از تشبه به نااهلان و تبليغ يا امضاي رفتار آنان
      اگر لباس، رفتار يا کلامي به گروهي اختصاص داشته باشد هر بار که مشاهده شود، به صورت طبيعي آن گروه را به ياد خواهد آورد
      استفاده از نمادهايي که متعلق به فرهنگ باطل است، تبليغ و تقويت آن فرهنگ و اعلام حيات و حضور آن در جامعه است
    6 ـ پرهيز از عمل تنفرانگيز و چندش‌آور
      هر کاري که به صورت طبيعي موجب تنفر ديگران باشد و نوع مردم از آن احساس چندش و انزجار کنند بد است و بايد از آن اجتناب شود
      انسان حق ندارد ديگران را با رفتار و ظاهر خود آزار دهد
    7 ـ رعايت انصاف و پرهيز از برآوردن آه حسرت ديگران
      سوزاندن دل ديگران، و برآوردن آه حسرت و سوز ناکامي از نهادشان مصداق ظلم است
      در شرايطي که ديگران در تأمين نيازهاي اوليه خود درمانده‌اند انسان به نيازهاي درجه دو و لذت‌هاي ثانوي خود نپردازد و نسبت به درد ديگران و نياز مبرمشان بي‌احساس و سرد و بي‌خيال نباشد
  تطبيق قواعد کلي بر پرسش‌هاي اساسي
    1 ـ سر و وضع ظاهري طلبه
      لباس روحانيت
        لباس ويژة هر يک از اصناف در بين مردم، غريب و غيرعادي نيست
        بنابراين لباس روحانيت حتي اگر براي برخي عجيب باشد اما خلاف عرف يا زشت نيست
      دو لباسي
        روحاني برخلاف پليس که ساعت کار محدودي دارد و تنها در همان ساعت به انجام وظايف صنفي مي‏پردازد در تمام ساعات شبانه‏روز روحاني است و هرگاه با مردم ارتباط برقرار مي‏کند رسالت‏هاي روحانيت را بردوش دارد
    2 ـ دارايي، مخارج و سطح زندگي طلبه
      طلبه با دارايي و هزينه‌هاي خود نبايد متهم به بدي و دنياطلبي يا مبتلا به بي‌انصافي شود، و يا آه حسرت ديگران را برآورد
    3 ـ رفتار اجتماعي طلبه
      رفتارهاي حرام يا مکروه
        از طلبه که منادي معارف اسلامي و مبلغ حلال و حرام الهي است انتظار نمي‌رود که در پاي‌بندي به احکام و عمل به آنها کوتاهي کند
      رفتارهاي سبک و خلاف ادب که براي طلبه و غير طلبه مذموم است
        مراد از رفتارهاي سبک و خلاف ادب، رفتارهايي است که عرف نمي‌پسندد و به صورت عمومي براي همه انسان‌ها ـ طلبه باشند يا نباشند ـ زيبنده نيست
      امور ضروري زندگي که طلبه به عنوان يک فرد از آن ناگزير است ولي خلاف شأن طلبه پنداشته‌ مي‌شود.
        اموري که ميان مردم متعارف است و جزء ضروريات زندگي متوسط جامعه به شمار مي‏رود مثل غذا خوردن و خريدِ نيازمندي‌هاي متعارف، براي روحاني سبک و زشت نيست، هرچند از طلبه عجيب پنداشته شود
      اموري که في نفسه حرمت يا زشتي ندارد اما موجب پايين آمدن شأن طلبه مي‌شود.
        . اين رفتارها براي طلبه به عنوان يک شخص بد نيست اما براي طلبه با وصف طلبه که به دنبال ايفاي نقش اجتماعي ويژه‌اي است و مأموريت سترگي دارد مناسب نيست
        برخي از نمونه‌هاي اين رفتارها عبارت‌اند از: غذا خوردن در کوچه و خيابان و بازار، تقليد صداي حيوانات، سوارشدن چرخ فلک، مسافرکشي، فروشندگي و تجارت، حمل کردن مقدار زيادي بار يا چند کيسه بزرگ کالا در خيابان، دو لباسي، حضور با دمپايي و بدون جوراب در مجالس، حضور با لباس زير در جمع‌هاي صميمي، نگاه به نامحرم هرچند حلال باشد، خريد لباس‌هاي خاص زنانه، خريد جارو و همراه داشتن آن در منظر عمومي، نام بردن از همسر و خواهر در ملا عام، قدم زدن با همسر و گفتگوي صميمي در خيابان و پارک، به کول گرفتن فرزند يا يک بسته بار، ابراز احساسات و اعجاب در مواجهه با محصولات صنعتي پيشرفته يا خانه‌هاي مجلل و کاوش در باره قيمت آنها، دويدن در خيابان، تند رانندگي کردن، گوش کردن موسيقي به صورت آشکار حتي موسيقي حلال، کف زدن در مجالس، لخت شدن براي سينه زدن در عزاي امام حسين (ع)، ‌چشمک زدن و برخي اشاره‌هاي دست و پا، زياد چانه زدن با فروشندگان، امانت گرفتن فيلم سينمايي از ويدئو کلوپ، فيلم‌برداري يا عکس‌برداري در ملأ عام، استفاده از زنگ‌هاي خاص براي موبايل، بد نشستن و لم دادن، همراهي با گروه‌هاي منحرف، عکس گرفتن با خانم‌ها، و ...
      اموري که دلالت بر خود بزرگ‌پنداري و برتري جويي و امتيازخواهي دارد
        روحاني هرگز نبايد خود را برتر از نوع مردم و مستحق امتياز ويژه بداند
      رفتارهايي که طلبه بايد انجام دهد و ملاحظه شأن و رتبه خود را در آن نکند.
        گرچه طلبه براي انجام رسالت خود نياز به جايگاه اجتماعي دارد و بايد از رفتارهايي که موجب وهن منزلت او مي‌گردد خودداري کند اما در مواردي که يک مصلحت اهم وجود دارد طلبه هرگز نبايد از اقدام به اين امور طفره رود
        ورزش ، هل دادن ماشين در راه مانده، کمک به سال‌خوردگان و رساندن بار آنان به منزل، تواضع براي مردم و قيام به احترام آنها، جمع کردن سفره، گرفتن دست ناتوان، احترام به والدين و بوسيدن دست پدر و مادر، بوسيدن فرزند، کفش‌داري و خدمت و جارو کردن حرم ائمه اطهار (ع)، روضه خواندن، سينه زدن در مجلس عزاي اهل بيت، ارتباط با مستمندان، ملاطفت با کودکان، ابتدا به سلام، سلام به کودکان، سوار کردن ديگران در وسيله نقليه شخصي و رساندن آنان، گذشت از حق و پرهيز از جر و بحث و جدال، پوشيدن لباس نظامي در جنگ، اعتراف به اشتباه و عذرخواهي، دفاع از مظلوم، دفاع از حق و مقابله با باطل، رسيدگي به ارحام و همسايگان و معاشرت با آنها، پذيرفتن دعوت مردم، تحويل گرفتن مردم و لبخند به چهره آنان، جواب سلام گرم و بامحبت، گرفتن هديه، عذرخواهي از اشتباه، انجام امور شخصي، پرهيز از دستور دادن به ديگران ، علم‌آموزي ، مشورت خواستن ، اعتراف به جهل و گفتنِ کلمة نمي‌دانم
      رفتار ويژه طبقات ثروتمند و مترف
        فاصله گرفتن از حد توده مردم و قرار گرفتن در صف اشراف و مترفين براي طلبه و رسالت طلبگي بسيار زيان‌بخش است
      پول گرفتن
        طلبه در قبال انجام وظايفي مانند سخنراني، اقامه جماعت، نماز ميت، خطبه عقد و ... نبايد از مردم تقاضاي پول کند يا با آنان طي نمايد
      رفتار با زنان
        رفتار با زنان ـ محرم يا نامحرم ـ بسيار حساسيت دارد و طلبه بايد در آن بسيار ظريف و خوش سليقه عمل کند
      رفتارهايي که نمايانگر رذايل اخلاقي است.
        هر رفتاري که برخاسته از يک رذيلت اخلاقي و نمايانگر آن باشد بد است
      اموري که در شريعت توصيه شده اما اکنون با سليقه عرف سازگار نيست.
        در مواردي که عرف از طريق حق دور افتاده و راه ناصوابي پيش گرفته است مسلمانان ـ خصوصا عالمان دين ـ وظيفه دارند براي اصلاح اجتماع، به بت‌شکني و سنت‌ستيزي اقدام کنند
        همه توصيه‌هاي شرعي در يک سطح نيستند؛ برخي داراي اهميت درجه يک و پاره‌اي داراي اولويت درجه دو و سه هستند
        در تزاحم اين توصيه‌ها، نبايد بر اولويت‌هاي پايين‌تر اصرار ورزيد
    4 ـ حضور در اماکن
      اگر شرکت در يک مجلس يا حضور در محيط خاصي موجب وهن او يا تنزل منزلت روحانيت گردد، او را متهم گرداند، يا از سطح متوسط جامعه فراتر بنمايد براي طلبه ـ جز به اقتضاي ضرورت يا يک مصلحت اهم ـ جايز نيست
    5 ـ عنوان و مدرک تحصيلي
      طلبه بايد اصالتا به دنبال خدمت به دين باشد و تمام هم و غم خود را براي افزايش مهارت و دانش مرتبط با آن به کار گيرد
      اما پس از به دست آوردن مهارت لازم و توانايي واقعي خدمت، لازم است در مقام اثبات نيز موجه شمرده شود. زيرا گاهي توانايي واقعي وجود دارد اما مقدمات ضروري ديگري که ارائة خدمت بدان وابسته است مفقود است
      داشتن مدرک ـ اگر بر اساس حقيقتي باشد ـ گستره و تأثير خدمت را افزايش مي‌دهد و رنج برخي فعاليت‌هاي زائد را بر مي‌دارد
      برخي از رسالت‌هاي بزرگ را جز با داشتن مدرک رسمي و اعتبار اجتماعي بالا نمي‌توان انجام داد
    6 ـ کارکردن و تأمين معاش
      لازم است طلبه اگر توان تأمين معاش خود را از طريق فعاليت‌هاي فرهنگي ديني دارد، اين فعاليت‌ها را بر امور ديگر ترجيح دهد
    7ـ خانواده طلبه
      طلبه بايد وظيفه خود را در باره خانواده‌اش انجام دهد و در حد امکان آنان را متوجه مسئوليتشان بگرداند و الگوي زندگي ديني را براي آنان ترسيم و به آنان توصيه نمايد
      اما اجبار و الزام آنان به پاي‌بندي در اين موارد امکان پذير و شايسته نيست
  تزاحم‌ها
    هر قانونِ رفتاري در نگاه نخست حمل بر شرايط طبيعي و عادي مي‌شود
    در شرايط خاص ممکن است تغيير کند يا تبصره و استثنا پذيرد
    مثلا اگر حکم خوردن يک ميوه مانند انار از فقيه پرسيده شود، فقيه با نظر به طبيعت آن و شرايط عادي، حکم به حليت و جواز مي‌کند. اما انار در عالم واقع ممکن است واجد عنوان افزوده‌اي باشد که آن عنوان ممکن است حکم را تغيير دهد. مثلا خوردن انار ترش براي کسي که بيمار است و از خوردن آن ضرر مي‌بيند حرام است
    از موارد مهم تزاحم، تزاحم ميان شؤون طلبگي با شؤون خانوادگي است
    برخي از طلاب وابسته به خانواده‌هاي متمول و متمکن هستند و در محيطي بسيار تشريفاتي و مجلل رشد کرده‌اند يا با زناني از اين قبيل وصلت مي‌کنند. اين گروه اگر بخواهند شؤون خانوادگي خود يا همسر خود را مراعات کنند، مجبورند از رعايت جلوه‌هاي رفتاري متناسب طلبه خارج شوند، و اگر بخواهند متناسب شؤون طلبگي عمل کنند در ميان اقوام خود متهم به خشک‌دستي يا خشک‌مغزي مي‌گردند و مورد مذمت قرار مي‌گيرند
    به صورت کلي مي‌توان گفت که غالبا به جهت کثرت روابط و صميميت فراوان، توجيه خانواده‌ها آسان‌تر از توجيه ناظران بيگانه است
    رعايت شؤون طلبگي مقدم بر رعايت شؤون خانوادگي است.
  زي طلبگي در نماي کلان حوزه و زندگي جمعي طلاب
    همان گونه که هر يک از طلاب موظف است که زي طلبگي را مراعات کند و نماي زندگي شخصي خود را بر اساس اصول و قواعد پيش گفته تنظيم نمايد
    حوزه علميه در صورت و ساختار کلان خود نيز بايد چهره زي طلبگي را از خود نمايان سازد
    مدارس علميه، مراکز حوزوي، و نهادهاي مربوط به روحانيت، بايد به گونه‌اي باشند که با همين ضوابط و قواعد ديده شوند
    ساختمان مراکز حوزوي، نه بايد نماي اشرافي داشته باشد و نه بسيار فرسوده و مندرس به نظر رسد
    کلاس‌هاي درس مراکز حوزوي نيز نبايد به بهانه‌هاي واهي از تجهيزات امروزين محروم ماند