Sheet 1
مبادي اصول فقه احكام حكومتي
  از جلسه يك تا جلسه سي - دوره 95 جلسه‌اي - سال 1373 لغايت 1376
  مباحث الفاظ
    دلالت كلمات بر ماهيات
      قيد خوردن ماهيات به هم
      تناسبات ميان مفاهيم
      اصل بودن معاني و فرع بودن الفاظ
      مفاهيم ابزاري
        لوازم عقلي كلام
        شموليت در همه زبان‌ها
    خطاب به كل تاريخ
      شئون متعدد در خطاب واحد
      شأن خطاب
        لحاظ ظرفيت مخاطب در حين خطاب
        تناسب مقدمات حكمت با زمان و مكان مخاطب
        در حال توسعه بودن ارتكازات جامعه
          تغيير مفاهيم ابزاري
          ارتكاز
            فهم غيرهوشمندانه و عرفي
    تكامل تفاهم اجتماعي
      تكامل لحاظ لوازم خطاب
      تكامل ادراك از مقدمات حكمت
      عدم كفايت اتكا به عرف زمان تخاطب
    حقيقت شرعيه
      نسبت‌هايي كه شارع ميان عناوين مستعمل خويش برقرار كرده
    حجيت ظواهر كلام شارع
      نظريه اول
        ارتكازات تخاطب در زمان شارع
        اشكال
          قياس بودن اخذ موضوعات از عرف
          مثال
            تغيير نظام اجتماعي
              از
                أمر مولي بعبده
                  اطلاق قدرت مولي
                  عدم وجود تزاحم
              به
                كارمندي و اداري
                  مقيّد بودن قدرت مدير
                  بروز تزاحمات زياد
                  نيازمند الگوي تخصيص امكانات
      نظريه دوم
        اتكا به توسعه تفاهم عرفي در عصر حاضر
        اشكال
          حاكم شدن طبقه‌بندي متغيّر عرفي بر شرع
            جهت ارتكازات عرف: حرص به دنيا
      نظريه سوم
        مبتني بر حقيقت شرعيه حاكم بر تكامل تاريخ
          جديد و تأسيسي بودن تركيبات الفاظ
          عدم تأسيس الفاظ جديد
          تفاوت فرهنگ خطاب شارع با فرهنگ زمان تخاطب
          عدم ضرورت تبعيت از ادبيات مخاطب براي تحقق تفاهم
        نفي انفكاك تكامل اخروي از تكامل اجتماعي
        نقل معاني به دليل توسعه زبان
          به تبع توسعه ادراك
          تكامل هم‌زمان معاني و الفاظ
        عدم امكان دستيابي عقل به علل جعل احكام
        طبقه‌بندي ابزار مفاهمه به جاي طبقه‌‌بندي موضوعات مفاهمه
        تكليف فقها در هر عصر
          دستيابي به نظام مفاهيم ابزاري
          مراحل
            بررسي موضوعات و نظام‌داري آن‌ها
            نقد ارتكاز عرف به عنوان يك موضوع
            نقد ادبيات زمان تخاطب
            بررسي ادبيات معاصر
            شناسايي زبان شارع در تخاطب
            شناخت سير تكامل زبان شارع
            بررسي نسبت تكامل با شرع
            شناسايي روشي كه بتواند فهم تكاملي از زبان شارع ارائه دهد
    هدف از مطالعه الفاظ
      دستيابي به نظام ارزشي شارع
        نسبت بين احكام
          نيازمند روش
      محور تخاطب بودن نظام ارزشي
        عدم تكيه به ارتكازات عرفي زمان تخاطب
        عدم اصل قرار دادن تغيير ادراكات بر اساس اصالت حسّ
        اصل بودن توسعه تعبّد
          ارتقاء جهت
          اصل بودن بندگي
      سير دستيابي به نظام ارزشي شارع
        گام اول
          لفظ
        گام دوم
          جمله
            نسبت ميان الفاظ
        گام سوم
          مفاهيم
            نسبت ميان جملات
        گام چهارم
          نظام ارزشي
            نسبت ميان مفاهيم
    خروج از تعبّد در دستيابي به نظام ارزشي شارع
      جستجوي علت در نظام ارزشي
      طبقه‌بندي عقلي موضوعات در نظام ارزشي
      مصلحت‌سنجي عقلايي
      مردود بودن اتكاي طبقه‌بندي بر حسّ يا عقل
      چالش
        مداخله كفر در ايجاد موضوعات مستحدثه
      بطلان استغناي از وحي در درك نظام ارزشي
    دستيابي به طبقه‌بندي شرع از موضوعات و احكام
      سير اجمال به تبيين
      طبقه‌بندي اجمالي با عقل
        موضوع‌شناسي
          حاكم شدن تعبّد بر روش توصيف موضوعات
          روش‌هاي تحليل موضوع
            تمسّك به عرف عمومي
            تمسّك به عرف تخصصي
            لحاظ نسبت موضوع به توسعه نظام موضوعات
        طبقه‌بندي موضوعات
          لحاظ غايات در طبقه‌بندي موضوعات
          تزاحم موضوعات
            تزاحم موضوعات با يكديگر
              عدم وجود تزاحم در فقه فردي
                انواع تزاحم
                  مصاديق
                  در موضوعات احكام
                رفع تزاحم
                  عام و خاص
                  اطلاق و تقييد
                فرد واحد عمل واحد دارد
                  لذا تزاحم ممكن نيست
              امكان افعال متعدد در زمان واحد
                متشكل بودن جامعه از افراد متعدد
              در تزاحم بودن دائم موضوعات فقه حكومتي
            جهت داشتن نگاه عرف به موضوعات
            تفاوت تزاحم در فقه فردي و فقه حكومتي
              طولي بودن تزاحم در فقه فردي
                زماني
              عرضي بودن تزاحم در فقه حكومتي
                مكاني
        معادله تصرّف در موضوعات
          مصنوعات اجتماعي؛ تابع نياز اجتماعي
          تبعيت نيازهاي اجتماعي از مراتب كمال
          تفاوت دستگاه اسلامي با دستگاه كفر
          نياز به توليد معادلات متناسب
        نيازمند روش
          روش موضوع‌شناسي
          روش طبقه‌بندي موضوعات
      اصلاح طبقه‌بندي اجمالي عقلي با تفصيل شرع
      طبقه‌بندي احكام
        احكام فردي
          اموال
          اعراض
          دماء
        احكام حكومتي
          سياسي
          فرهنگي
          اقتصادي
    حضور دائم اراده در علم و عمل
      اراده حاكم بر نيّت
      نيّت حاكم بر علم
      علم حاكم بر عمل
    تحوّل ادبيات
      جهت تحوّل ادبيات
        توسعه كارآيي
        توسعه قدرت
      مراحل تحوّل ادبيات
        توسعه ولايت و تولّي اجتماعي
        توسعه تفكرات
        توسعه فعاليت‌ها
      اجزاي ادبيات
        اصول لفظيه
          تفاوت اصول لفظيه فعلي با آن‌چه در زمان شارع جريان داشته
        لوازم عقلي
          امكان تحصيل ملازمات عقليه جديد نسبت به كلمات شارع
        نظام مفاهيم
          ضرورت تأسيس روشي براي تحصيل نظام مفاهيم
      صاحب داشتن ادبيات شرع
        زنده بودن صاحب ادبيات شرع
        عدم اراده معناي سمبليك از حضور صاحب ادبيات شرع
        پيدايش قدرت احتجاج با تصرّف او
          رسيدن به حجيّت
    وضع الفاظ
      تعيّني و تعييني نبودن وضع
        بي‌اثر بودن وضع شخص واحد در انتقال معاني
        عدم امكان انتقال قرارداد اجتماعي پيش از وضع
      تكاملي بودن وضع
        به دليل حقيقي بودن ربط بين موضوعات
        جامعه؛ منشأ وضع
          اجتماعي بودن تكامل
          حضور تبعي فرد در تكامل
          عدم امكان نسبت دادن تكامل به فرد
        عدم امكان وضع الفاط توسط بشر
          زيرا
            معناي جديد توليد مي‌شود
            صرف لفظ نيست
            بشر خارج از تولّي و ولايت نيست
          تولّي
            به طاغوت
            به اولياء نور
            محور وضع الفاظ
      سطوح وضع
        ادبيات محوري
        ادبيات تصرفي
        ادبيات تبعي
          عرفي
      جايگاه الفبا
        سطح تبعي تبعي تبعي ادبيات
      وضع بمثابه يك موضوع
        هميشه همراه با همه خصوصيات
        خصوصيات وضع
          قوم خاص
          زبان خاص
          آواي خاص
          استعمال خاص
          كارآيي خاص
          توسعه و بلوغ خاص
          ارزش خاص
    فهم
      معناي اول
        حركت تبعي بشر
        مراحل
          شنيدن كلام
          فكر كردن
          پذيرش يا انكار
        تحليل مادي از فهم
      معناي دوم
        تأثر حالات
        ناشي از تركيبات كلام
        تفاوت فهم مخاطبين متناسب با حالات روحي
        هدف متكلم
          تأثيرگذاري در نفس مخاطب
        مانند
          شعر
          ادعيه
      معناي سوم
        گمانه‌زني در نسبت بين معاني
        انتقال اراده متكلم از طريق گمانه‌زني مخاطب
        شاهد قرآني
          اگر تقوا داشته باشيد، قرآن هدايت‌تان مي‌كند
        عدم امكان استفاده از رايانه جهت تفقه
          به دليل ابتناء فهم بر گمانه‌زني
        اصل بودن ارتباط روحي در فهم
        غرض از تفاهم انتقال حالت است
      تفاهم به جاي فهم
        توسعه تفاهم
          توسعه در مقياس
          تغيير منطق فهم
        موضوع تفاهم
          گمانه و احتمال
          طبقه‌بندي گمانه‌ها براي دستيابي به قاعده
          ملاك قاعده‌مندي
            تفاهم اجتماعي
          ويژگي تفقه ايماني
            قدرت قاعده‌مندي و تفاهم
            قدرت به وحدت رساندن كثرت
        سطوح تفاهم
          محوري
            فهم خواص مسلمانان
          تصرفي
            فهم مسلمانان
          تبعي
            فهم مشترك كافر و مسلم
  منابع استنباط
    دخالت تمام منابع در استنباط
      توصيف
      تكليف
      ارزش
    ولايت تاريخي معصومين ع
      ولايت اجتماعي فقها
        عدم تصرّف در
          تكوين
          تاريخ
        تحت ولايت تاريخي
      كلمات
        ابزار تصرّف
      اراده استعماليه
        به دنبال كارآمدي بودن
        اراده مولي
          اصلي
            افاضه و تكامل
          فرعي
            ايجاد اختيار و نظام اراده‌ها
          تبعي
            امداد كفار
    گسترش آيات‌الاحكام به تمام قرآن
    سطوح ادبيات
      تكاملي
        ارتقاء تولّي به معصومين ع
      فرعي
        لوازم عقليه
      تبعي
        علائم كتبيه
      ارائه طبقه‌بندي توسط فقها
  حجيّت
    قابل پذيرش نبودن هرج و مرج در حجيّت
      نياز به قضاوت جامعه علمي نسبت به حجيّت
      نياز به قاعده‌مندي جهت ارتباط با جامعه علمي
      حجّت نبودن بدون قاعده‌مندي، حتي براي خود فرد
      نياز به حجيّت اجتماعي
        فردي نبودن حجيّت
        نيازمندي مفهوم حجيّت به حداقل دو نفر
    روابط اجتماعي؛ مجراي قاعده‌مند شدن تولّي
      اصل بودن ولايت در ارتباط
      انواع رابطه
        ظرفيتي
          شدت
        كيفيتي
          ارتقاء
        مجرايي
          فعل
    نقد حجيّت
      بازگشت حجيّت فعلي به مفاهمه عرفي
      روابط مفاهمه اصل در حجيّت
      توسعه يافتن روابط مفاهمه در عصر حاضر
      اشكال
        آيا حجيّت تابع روابط مفاهمه جديد باشد؟
        يا تابع روابط مفاهمه منسوخ شده؟
      اصل بودن روابط اجتماعي در روابط مفاهمه
        بي‌معنا شدن مفاهمه بدون رابطه اجتماعي
        نادرستي فرض مولا و عبد در توجيه حجيّت
          اجتماعي نبودن رابطه مولا و عبد
        انواع يقين
          فردي
            عدم نياز به وساطت كلمات
          اجتماعي
            كلمات؛ ضرورت تحقق روابط اجتماعي
        اشكال
          آيا حجيّت به كلمات است؟
          يا به تحقق ارتباط؟
      احتمال
        ارتباط؛ اصل در حجيّت
        كلمات؛ ابزار ارتباط
        ضرورت بررسي روابط اجتماعي و تحليل آن
        بازگشت ارتباط اجتماعي به نظام ولايت اجتماعي
        بازگشت ولايت اجتماعي به ولايت تاريخي
          معصومين ع متولّيان ولايت تاريخي
      اشكال
        ذاتي بودن حجيّت قطع
        حجّت بودن مطلق علم
    بيان تمثيلي در اصل بودن ارتباط؛ نسبت به الفاظ
      انكار سند حقوقي
        عدم ضربه‌خوردن به الفاظ در صورت انكار سند حقوقي امضاء شده
        از بين رفتن امنيت اقتصادي جامعه در صورت انكار سند حقوقي معتبر
        دليل اصل بودن رابطه در اسناد حقوقي
      عدم انحصار تكليف به عرب‌ها
        مكلّف بودن ساير اقوام داراي زبان غيرعربي
        دليل تبعي بودن ادبيات و زبان
        موضوع بودن رابطه اجتماعي در خطاب
      حساس بودن حقوقدان نسبت به موضوعات كلام
        بيشتر از حساسيّت اديب
          عدم اراده جديّه كلام توسط اديب
        تأثير در حالات؛ مطلوب حقوقدان
        دليل اصل بودن رابطه اجتماعي نسبت به ادبيات
      قابليّت پي‌گيري حقوقي اسناد
        عدم قابليت پي‌گيري حقوقي ديوان شعرا
        عقاب نداشتن كلام ادبا و شعرا
        ضرورت عقاب حقوقي شاعر؛ در صورت اصل بودن ظهورات كلام
        حجيّت ظهورات به تبع حجيّت رابطه اجتماعي‌ست
          سرايت حجيّت از روابط اجتماعي به الفاظ
    استدلال به ملازمات عقليه
      تمسّك فقها به ملازمات عقليه
      عدم وابستگي ملازمات عقليه به ظهورات الفاظ
      تبعيت ملازمات عقليه از روابط اجتماعي
      اصل بودن روابط اجتماعي به جاي ظهورات الفاظ در رفتار اجتهادي فقها
    اشكال
      ملاك بودن صرف تبادر عرفي در تعريف فعلي از حجيّت
      راه حل
        ضرورت ملاك بودن روابط اجتماعي در تعريف از حجيّت
          قائل نبودن عرف به معناي مطلق براي كلمات
          معنادار شدن كلمات در نسبيّت
            نسبت به روابط اجتماعي
    توجه به مخاطب شارع
      فقيه بودن زراره
      عدم امكان شاخص عرف دانستن زراره
      عدم ايجاد حجيّت براي عرف؛ با متوجه شدن خطاب به زراره
    حجيّت مفاهمه
      نياز مفاهمه به حجيّت
        براي برقراري روابط اجتماعي
      اركان مفاهمه
        رابطه اجتماعي
          بيانگر اصل ارتباطات
        مفاهيم
          بيانگر كيفيت ارتباطات
        مبتني بر مدح و ذم
      مدح و ذم عقلا؛ پايگاه حجيّت مفاهمه
        حسن و قبح؛ پايگاه مدح و ذم عقلا
        بقاي جامعه؛ ملاك حسن و قبح
      سيره فقها
        حجّت دانستن ملازمات عقليه
        دليل حجت بودن لوازم عقلي خطاب
          با توجه به
            غيرعرفي بودن
            عدم حق عقل براي تشريع
          ملائمت اين لوازم با طبع و فطرت
            مبناي حسن و قبح عقلي
          حكيمانه و عاقلانه بودن اين ملائمت
            بازگشت حسن و قبح عقل عملي به عقل نظري
    نسبت حجيّت و يقين
      حجيّت = يقين مستند
        تولّي
        بازگشت انسباق عرفي و مدح و ذم عقلا به يقين مستند
      يقين
        تعريف اول
          حالتي در نفس انسان
          تحليل نظري از حالات روحي
            روش عرفان اصطلاحي
          اشكال
            عدم ارتباط حالت با خارج
              علم نبودن حالت
            در صورت ارتباط با خارج
              عدم اطلاق نام علم به صرف ارتباط حالت با خارج
        تعريف دوم
          معلول برهان
          يقين نظري بدون ربط به حالات روحي
          اشكال
            نفي آن با اختيار
            نفي حجيّت در صورت جبري شدن يقين
              اختيار؛ مبناي حجيّت
            نفي ثواب و عقاب
              ابتناء حالات به حكمت نظري
              ابتناء روابط اجتماعي به روابط هستي
        تعريف سوم
          حالتي در نفس انسان
          حالات روحي مستقل از تحليل نظري
            روش عرفان عملي
          تعيين شاخص‌هاي عملي و رفتاري براي تشخيص حالات
          اشكال
            به حجيّت نمي‌رسد
            مواد استدلال نظري نيست
              بديهي نيست
              قطعي نيست
      سنخ ادراكات
        سنخ ادراكات در حجيّت؟
        ادراكات حقيقي
          عقل نظري
          نمي‌تواند پايگاه حجيّت باشد
            مبتني بر روابط اجتماعي بودن حجيّت
            عدم بازگشت بايد به هست
              ادراكات حقيقي از سنخ هست
              روابط اجتماعي از سنخ بايد
        ادراكات اعتباري
          عقل عملي
          لزوم تبعيت ندارد
            حقيقي نبودن ادراكات اعتباري
            عدم لزوم تبعيت حقيقي از غيرحقيقي
        احتمال
          اصل بودن ولايت و تولّي در حجيّت
            به جاي اصل بودن ادراكات
      تعريف جديد يقين
        ويژگي‌هاي مطلوب
          سازگار با حجيّت
          غيرقابل انكار توسط كفار
            جبري
            قهري
            لزوم تسليم
            ويژگي‌هاي يقين كافر
              بدون دوام تاريخي
              عدم قدرت مقابله با يقين مؤمن
              شكنندگي يقين مادون نسبت به يقين مافوق
        برابر با
          تعجيز
            ملتزم نمودن خصم به يقين غيرقابل انكار
            نوعي تصرّف در نظام حساسيت‌ها
            پيدايش يقين توسعه‌يافته‌تر
              تكامل يقين
            ملاك حقانيت يقين
              تعجيز
          وحدت و كثرت حالت روحي
          تركيبي از حال و اطلاع
        آمار به جاي «هست» در منطق
          داراي حداقل و حداكثر
          داراي عدم تعيّن
          داراي كارآيي
          عدم تطابق مطلق
        عدم حجيّت ذاتي يقين
        ملاك حجيّت يقين
          كارآيي وحدت‌ساز
        مقيّد شدن منطق به ملاحظه نسبت
          به جاي تجريد و انتزاع
        مكانيزم تحصيل يقين
          تولي
          امداد
          قدرت تصرّف در نسبت ميان حالات
        نسبت علم و يقين
          علم
            صورت
          يقين
            حالت
        بداهت
          يقين عمومي
      عدم حجيّت ذاتي يقين نظري
        ادله
          عدم پيدايش حالت به تبع يقين نظري
            مثال
              عدم تحقق عرفان عملي به صرف عرفان نظري
          وجود عقاب نسبت به مقدمات يقين
            وابستگي يقين به مقدمات
            حضور اراده در مقدمات يقين
            امكان بروز خطا در مقدمات يقين
              حسي
              عقلي
              روحي
              خطاپذيري هر سه نوع مقدمه
          حجيّت بداهت‌هاي حسّي و عرفي
            مانند
              انسباق عرفي الفاظ
            نفي جامعه
          عقاب وجداني نفس بر عمل به يقين باطل
          وجود يقين‌هاي باطل در عالم
            مانند
              سحر
              رياضت كفار
          استقامت كفّار، دليل يقين داشتن آنان
        تعريف حجيّت به نسبت ميان دو يقين؛ يقين نظري و يقين عملي
          يقين عملي؛ حالت نسبت به خارج
            عدم حجيّت حالات نفس
              حضور اراده در پيدايش حالت
              جواز عقاب از حالات
              معنادار بودن تهذيب نفس
          يقين نظري؛ تحليل عقلي
          برپايه سه احتمال
            نسبت؛ اصل در حجيّت
            يقين؛ اصل در نسبت
            وابستگي نظام حساسيت روحي و نظري
          حجّت = يقين مقنّن
            يقين
              حالتي نسبت به خارج
                حالت نفساني بدون حجيّت
            مقنّن
              داراي مقدمات نظري و استدلال
                صرف اطلاع، بدون حالت نفساني يقين
        بي‌معنا بودن يقين مقنّن؛ در صورت مجرّد بودن نفس و علم
      نياز يقين به حجيّت
        امكان بروز تجزّم
        تجزّم
          يقين غيرمقنّن
          ظاهراً به شكل يقين
          بدون نتيجه دادن يقين
          نوعي از يقين
            يقين حيواني
            داراي كاركرد يقين
            يقين باطل
              پيدايش جهل مركّب
        حجّت نبودن يقين پيش از رسيدن به تفاهم اجتماعي
        اختياري بودن يقين
          امكان مؤاخذه بر مقدمات يقين
          شدّت و اصرار صنوف در مباني خود دليل حضور اختيار در يقين
          جهت‌داري يقين
            به دليل حضور اختيار
        حجّت نبودن همه يقين‌ها
    تعريف حجيّت
      نياز به شاخصه‌هاي حجيّت براي ارائه تعريف
      شاخصه صحّت تعريف
        پوشش همه احتمالات
      سطوح تعريف حجيّت
        تبعي
          اسكات خصم
          الزام دوست
          اشكال
            برهان و حجّت جبر پذيرش نمي‌آورد
              عدم قدرت حتي انبياء بر اسكات همه
              عدم امكان نفي اختيار با برهان
              تفاوت خصم با جاهل
          اصلاح تعريف اسكات خصم
            گرفته شدن قدرت اجتماعي خصم
            تبديل شدن ولايت خصم به ولايت تبعي
          پيدايش سه سطح از اسكات
            اسكات تبعي
              سكوت خصم
            اسكات تصرفي
              كم شدن قدرت تفاهم اجتماعي خصم
            اسكات محوري
              ولايت تبعي كردن خصم از حق
        تصرفي
          تعريف شدن حجّت به قدرت تصرّف
            مقّيد شدن مخاطب نسبت به قول و فعل شخص ارائه‌كننده حجّت
            تفاهم
              تعريف شدن فهم به ابزار تصرّف
              برخورد اراده‌ها
              شرط شدن اراده براي هم
              توسعه يا محدود كننده اراده‌ها
          تغيير قدرت اراده‌ها
        محوري
          ولايت اجتماعي
            بر مبناي اختيار
          قرار دادن جامعه تحت ولايت تاريخي معصومين ع
          شاخصه تولّي
            حضور در ولايت
              حضور در روابط اجتماعي
                حضور در قاعده‌مندسازي تعبّد
      تعريف شدن حجيّت به «رابطه»، نه به فرد
        تفاهم اجتماعي؛ ملاك حجيّت
          نمايانگر ظرفيت جامعه در تلقّي تعبّد
        نمايان شدن حجيّت كلام برتر در عمل
          غلبه اجتماعي
        عدم امكان بذل جهد فراتر از تفاهم اجتماعي
          مالايطاق بودن تكليف به فراتر از تفاهم اجتماعي
      سه احتمال در تعريف حجيّت
        عقلي
          نظري
        عملي
          حسن و قبح
        تعجيزي
      هماهنگي سه نوع يقين به تبع اراده
        يقين نظري
        يقين روحي
        يقين عيني
    ابتناء حجيّت بر تعجيز
      تعريف تعجيز
        حد زدن به تحرّك تاريخي و اجتماعي عاجز
      تعجيز تاريخي
        نابودي كفر در نهايت تاريخ
      تعجيز مرحله‌اي
        نسبي بودن تعجيز
        نسبي شدن
          يقين
          حجيّت
      غيرممكن بودن تعجيز مؤمن توسط كافر
        در صورت عدم تولّي به كفّار در محصولات آن‌ها
        توليد؛ قرار گرفتن به عنوان مجراي فيض
        مصرف؛ تولّي به توليدكننده
      اساس در تعجيز
        توسعه هماهنگي ميان وحدت و كثرت
        در ساماندهي نيازها
        نياز = تعجيز
      انواع تعجيز
        روحي
          يقين
        قانوني
          نظري
        عيني
          عملي
        متناسب با سه سطح حضور فاعليت
      برتري تعجيز بر برهان نظري
        قوي‌تر بودن معجزه از برهان عقلي
        عدم پيدايش يقين به سبب برهان نظري
        محدود بودن دامنه كارآيي برهان
        عدم اقامه برهان نظري از سوي پروردگار
          با توجه به انتظار قوي‌ترين براهين از پروردگار
  نظام اصطلاحات
    خود گمانه
      گمان
      مطلوب
      مستند
      *
        نقد
        نقض
        طرح
        *
          نسبت به موضوع
          نسبت به مقايسه
            تعريف
          نسبت به معادله
            حكم
    موضوع گمانه
      امور اجتماعي
      امور تشريعي
      امور تكويني
      *
        مصداق
        فلسفه
        روش
        *
          تأليف
          تصنيف
          تأسيس
    مبناي گمانه
      مباني تصويري
        اصالت شيء
        اصالت شرايط
        اصالت ربط
        شامل
          قواعد لغت
          قواعد ملازمات عقليه
          قواعد عقلي در امتداد زماني
      مباني تركيبي
        تركيب
        تعلّق
        فاعليّت
      مفاهيم تكاملي
        تعاريف
        احكام
        اجرا
    مقنّن شدن گمانه
      موضوع
        زمينه
      مطلوب
        هدف
      مستند
        تكيه‌گاه
    روش تحقيق
      مفاهيم ارزشي
        نقد
        نقض
        طرح
        *
          مفاهيم خاستگاهي
            مبادي
            مباني
            مقاصد
            *
              كيفيت بحث
                تأليفي
                تصنيفي
                تأسيسي
      تعاريف
        نقد
          ارزيابي كفايت يا عدم كفايت وضع موجود نسبت به وضع مطلوب
        نقض
          ارزيابي تغييرات مورد نياز در عناصر موجود؛ براي هماهنگ شدن با عناصر جديد پديدآينده در وضع مطلوب
        طرح
          پيشنهاد عناصر جديد براي تبديل وضع موجود به مطلوب
          اصلاح عناصر موجود براي تطبيق با عناصر جديد
          بر اساس نگرش نظام‌مند
      سير توسعه مفاهيم
        روش
          گزينش
          تغييرات
          تكامل
          پايگاه منطقي
        ساختار
          مبادي
          مباني
          مقاصد
          *
            ضرورت
            اثبات
            آثار
            *
              حكم
              موضوع
              برنامه
              يا
                سند
                مستند
                مطلوب
                خاستگاه موضوعي
        كارآيي
          تأليفي
          تصنيفي
          تأسيسي
          جايگاه ارزشي
    پايگاه منطقي پژوهش
      گزينش
        ضرورت
        موضوع
        هدف
        *
          تغييرات
            روند
            عوامل
            مراحل
            *
              تكامل
                برنامه
                  توليد شرايط آزمون
                سازمان
                  وسيله ارتباطي براي توليد اجتماعي
                مقدورات
                  نسبت بين كارآمدي برنامه و سازمان با عينيّت
      متناظر اجتماعي
        گزينش
        تغييرات
        تكامل
        براي
          تكيّف
          تبدّل
          تمثّل
          فرد
      تفاوت ضرورت و هدف
        ضرورت
          جايگاه سلبي
        هدف
          جايگاه ايجابي
          كارآمدي تخميني
      تعريف موضوع
        نسبت ميان ضرورت و هدف
        ابعاد موضوع
          شرايط
          عوامل
          مراحل
  اجتهاد
    يعني
      گمانه‌زني و ترجيح احتمال
      اخلاص و سپس تولّي
    تفاوت اجتهاد با فهم عرفي
      عدم التزام عرف به لوازم بعيده خطاب
    توسعه روش استنباط
      جهت پوشش نيازهاي حكومت
      نظريه‌هاي حكومت ديني
        عدم ورود دين به حكومت
          فردي بودن دين و عجز از حكومت
          حكومت داخل در موضوعات دين نيست
            دين حداقلي
        واگذاري حكومت به ولي فقيه
          واگذاري حكومت به بشر
          نظريه منطقةالفراغ
        حكومت به دست فقه
          پاسخگويي با فقه موجود
            نگاه انتزاعي به موضوعات
          سپردن سرپرستي نظام‌مند موضوعات به وحي
      گام‌هاي ضروري براي تحقق نظريه پنجم
        نياز به روش جديد استنباط
          اصل بودن تعبّد در اين روش
        تغيير معناي اجتهاد
          تغيير تعريف فهم
            اصل شدن ارتباط روحي و تولّي در فهم
            تقدّم قواعد مفاهمه بر ادبيات
          اصل شدن گمانه‌زني در اجتهاد
            روبط عرفي؛ اصل در ادبيات
            احتمال؛ اصل در روابط عرفي
            ضرورت قاعده‌مند شدن گمانه‌زني
          طبقه‌بندي گمانه‌ها براي قاعده‌مندي
    هدف
      قاعده‌مند نمودن
        تبعيّت عقل از دين
        در جميع مراتب
        عوارض فقدان قاعده‌مندي
          تشتت نظام اجتماعي
          شخصي شدن دين
            هدم دين
          بروز تنازع اجتماعي
            آثار اجتماعي
          نفي ضرورت بعثت انبياء
            آثار اعتقادي
        ضرورت قاعده‌مندي ولايت و تولّي براي ورود به نظام اجتماعي
      استناد به سيره فقها
        تعبّد
          وسيله دنيا قرار ندادن دين
        قاعده‌مند نمودن تعبّد
          عدم تحجّر
      دو فرض در هدف اجتهاد
        فهم كتاب
        ارتباط با شارع
          فهم كتاب به تبع ارتباط با شارع
    گستره اجتهاد
      انتظار از دين
        تكامل
        نياز به مناسك خاص متناسب با هر مرحله از كمال
      محدوده دين
        تمام شئونات بشر
        ضرورت حضور دين در تمامي فروض محتمل عدل و ظلم
    قاعده‌مند نمودن تعبّد
      احتمال
        شرط بودن تفاهم اجتماعي در تعبّد
        از سوي شارع
        براي منشأ انسجام بيشتر بودن جامعه در تكامل
      پرهيز از انزوا
        در صورت عمل به شرط شارع
          دستيابي به تفاهم اجتماعي
      مقيّد شدن قاعده‌مندي به
        زمان
        ظرفيت
    ضرورت
      يقين اجمالي به تشريع
      اراده كفار بر رهبري همه‌جانبه دنيا
      ناممكن بودن رها شدن امر دنيا توسط شرع
        امكان وقوع عدل يا ظلم در تصميم‌گيري‌ها