Sheet 1
نظريه‌هاي فقه حكومتي
  محمدهادي عبداللهي
    مباحث فقه
      فقه عام
        همه مباحث فقهي
      فقه قضايي
        آيين دادرسي
      فقه مدني
        عقود معيّن
      فقه خانوار
        ازدواج و طلاق و ارث و وصيت
      فقه اقتصادي
        مالكيت و وظايف ماليه
      فقه عبادي
        عبادات اسلامي
      فقه سياسي
        مسائل مربوط به حكومت و سياست خارجي و جهاد و حقوق بين‌الملل
    فقه حكومتي همان فقه سياسي است
    ابواب فقه سياسي
      جهاد
      انفال
      حسبه
      ولايات
      قضاء
      حدود و ديات
  ابوالقاسم گرجي
    فقه خصوصي
      جعل احكام بر اساس مصلحت جامعه و افراد
    فقه حكومتي
      لحاظ مصلحت بر عهده اهل زمان است
      با توجه به شرايط زمان و مكان جعل حكم كنند
      خدا و پيامبر ضوابط حاكم را بيان فرموده‌اند
        اختيار جعل حكم به مصلحت را به او واگذارده‌اند
        صرفاً كلياتي بيان كرده‌اند
        حاكم مصالح اجتماعي را تشخيص مي‌دهد
      يك عقل جمعي بايد در تشخيص مصحلت عمل كند
        عده‌اي از افراد باصلاحيت
  محسن غرويان
    فقهي است كه فقيه بتواند به درستي تبديل عناوين فقهي را متناسب با شرايط حكومت ديني و اسلامي زمان درك كند و روابط موضوعات را با اقتضائات زماني و محيطي داخلي و جهاني تشخيص دهد
    به معناي دست كشيدن از فقه جواهري نيست
  محمدرضا زيبايي‌نژاد
    براي تبيين احكام شرعي حكومت نيازمند تدوين روش‌هاي جديد يا بازنگري در روش‌هاي موجود هستيم
    فقه حكومتي مصلحت‌مدار است
      مصلحت صرفاً عرفي و عقلايي نيست
      مصلحت عبارت از ترجيحات ديني است
    حكومت نسبت به ارتقاي اخلاقي و اعتقادي مردم وظيفه دارد
      تكليف‌ساز بودن گزاره‌هاي اعتقادي
      اگر چه مفيد قطع نباشند
      به لحاظ تأثير نگرش بر رفتار عملي حكومت
      نيازمند اجتهاد در حوزه‌هاي
        اعتقادات
        اخلاق
    وظيفه حكومت
      توسعه دين در مقياس عام
      لازمه تحقق وظيفه حكومت
        جريان يافتن اجتهاد در معارف
          اعتقادي
          اخلاقي
          تكليفي
        مطابقت تك‌تك قوانين و برنامه‌ها با آموزه‌هاي ديني
        جهت‌گيري‌هاي كلي
        ساختارها
        حيثيت تركيبي
          سياست‌ها
          برنامه‌ها
        در خدمت
          تأمين مقاصد شرعي
          تأمين مصالح اجتماعي
  محمدجواد فاضل
    احتمالات فقه حكومتي
      آن احكام موجود در فقه مرتبط با جامعه و نظام و حكومت
        قضاء
        حدود و تعزيرات
        جهاد
        امر به معروف و نهي از منكر
        بعضي امور مالي
          زكات
          خمس
          انفال
      تشكيل حكومت مقدمه اجراي احكام اسلامي
        فقه اساساً ترسيم‌كننده حركت عملي انسان و جامعه است
        فقه بايد پاسخگوي هر آن چيزي باشد كه در دايره حكومت است
        پاره‌اي احكامي كه شخصي به نظر مي‌رسند جنبه حكومتي دارند
          حج
          نماز جمعه
          زكات
    فقه حكومتي بايد به معناي دوم طرح شود
      زيرا لازمه احتمال اول تقسيم احكام فقه است
    تحوّل در علم اصول
      مورد توجه قرار گرفتن مؤلفه‌هايي كه مربوط به حكومت است
  مهدي مهريزي
    از مباحث اصلي در حوزه فلسفه فقه
    فقه حكومتي بخشي از فقه نيست
      وصفي براي تمام مباحث فقهي است
      مسأله‌اي فرافقهي است
    دو نگاه به فقه
      فقيه درصدد روشن كردن وظيفه افراد مسلمان است
      افراد داراي هويت جمعي هستند
        جامعه نيز موضوع احكام است
        فقيه بايد دو نوع موضوع را بشناسد
          دو موضوع تفكيك‌ناپذير
      به نگاه اول فقه فردي گفته مي‌شود
      به نگاه دوم فقه حكومتي مي‌گوييم
    متفاوت بودن فقه حكومتي با
      فقه سياسي
      فقه الخلافه
      فقه الحكومه
      فقه پويا
        تعريف روشني ندارد
          وصف اجتهاد است
            فعال و پاسخگو بودن فقه
            اشراف فقيه به ابعاد مختلف موضوعات مستحدثه
      فقه حاكم
      فقه اجتماعي
      قريب المعنا
        بخشي از فقه كه مسائل حكومتي را مورد بحث قرار مي‌دهد
      قرابت معنايي با فقه حكومتي
    اولين بار توسط شهيد صدر طرح شد
    فقه حكومتي وصفي فراگير و محيط براي تمامي بخش‌هاي فقه است
    مجتهد در فقه حكومتي به جز علوم رايج در حوزه‌ها به شناخت‌هاي ديگر هم نيازمند است
      موضوعات
      واقعيت‌هاي زندگي جمعي
      شناخت مصالح و مفاسد اجتماعي
  محمود رجبي
    معناي نادرست
      اضافه كردن مسائل جديد به فقه رايج
    معناي صحيح
      فقه حكومتي سراسر فقه را در بر مي‌گيرد
      فقه حكومتي يك رويكرد جديد به فقه است
      فقه عهده‌دار جامعه اسلامي
      فقهي كه مي‌خواهد جامعه و نظام را اداره كند
    تفاوت‌ها
      تفاوت مباني و فلسفه در اين رويكرد جديد به فقه
      تفاوت نظام موضوعات اين رويكرد با فقه فردي
      استفاده از آيات و رواياتي كه قبلاً احساس نياز به آن‌ها نمي‌شد
      نهادهاي مختلف اجتماعي مقررات مختلف مي‌طلبند
  احمد عابدي
    تقسيم فقه
      فقه فردي
        احكامي كه با قطع نظر از وجود يا عدم وجود حكومت صادر مي‌شود
        حكمي كه ارتباطي با جامعه ندارد و هرج و مرج ايجاد نمي‌كند
      فقه اجتماعي يا فقه‌الاجتماع
        احكامي كه ناظر بر وجود حكومت است
        حكمي كه در صورت اجرا باعث هرج و مرج در جامعه مي‌شود
          بايد توسط حكومت اجرا شود
          مانند قصاص و اعدام
    طرح فقه حكومتي پس از انقلاب بوده است
    عدم طرح پيش از انقلاب
      زيرا در چنين صورتي حوزه علميه را از بين مي‌بردند
      اگر چه علما به فقه حكومتي توجه داشته‌اند
    راه دستيابي به فقه حكومتي
      حوزه تفكر خود را اصلاح كند
      ابتدا درس اخلاق را در حوزه شروع كرد
      اگر مشكلات اخلاقي و نفسانيات حل شود مي‌توان كارهاي بزرگي را پيش برد
      تربيت افراد
        قوي در ادبيات عرب
        تسلط كامل به متون
        تسلط به مباني حوزوي
        تسلط به قواعد فقهي و اصول فقه و منطق و كلام
        برخوردار بودن از مقبوليت كافي در حوزه
        سرمايه‌گذاري روي اين افراد براي كار در موضوعات جديد
  محمدحسن جعفري
    فقه حكومتي؛ موضوعي نسبتاً جديد
      بدون سابقه طولاني
      ابهام و اختلاف در اصل مفهوم آن
    احتمالات در تعريف فقه حكومتي
      فقهي كه مورد حمايت حكومت باشد
        نادر است
      بخشي از فقه موجود كه درباره مسائل حكومت بحث كرده است
        صرفاً يك دسته‌بندي در فقه است و فايده ندارد
      فقهي كه به مسائل مورد نياز حكومت مي‌پردازد
        سبب تحول اساسي در كارآمدي فقه نمي‌شود
        صرف طرح مسائل جديد به معناي ارتقاء دانش فقه نيست
      فقه دستورات حاكم - احكام سلطانيه
        موضوع جديدي براي فقه طرح مي‌كند
        تركيب آن قدري ابهام دارد
        ارتباط فقه با اين احكام مشخص نيست
      نوعي رويكرد و روش فقهي است كه بر فرض وجود حكومت به مباحث فقهي مي‌پردازد
        نظريه مقبول
      به معناي فهم مباحث نظري حكومت از منظر اسلام
        فقه را از معناي اصطلاحي خود خارج كرده
      وصف حكومتي صفت خود فقه نيست
        در حقيقت فقه احكام حكومتي است
    فقه حكومتي
      بررسي مسائل و احكام مكلفين با شيوه فقهي با فرض وجود حكومت اسلامي
      همان استنباط احكام رفتار مكلفين در سطح گسترده‌تر و در فضاي وجود حكومت ديني
      حكم مكلف در فضاي حكومت ديني
      مكلف مي‌تواند
        خود جامعه داراي حكومت باشد
        حاكمان حكومت ديني باشد
        آحاد افراد موجود در حكومت ديني باشد
        حكم مكلفين مستقل از حكومت بررسي نمي‌شود
    تفاوت
      رويكرد فعلي
        مكلف يك فرد انساني است
        عضويت او در جامعه كمتر مورد توجه است
        فارغ از لحاظ رابطه او با جامعه و حكومت
        مرحله‌محور
          رفتار فرد به صورت مستقل از هم
        فعل‌گرا
          بيان احكام افعال خاص
          عدم توجه به نتايج حاصل از افعال
        بيان حكم فارغ از شرايط و اوضاع
          قابل عمل نبودن در بعضي شرايط
          تزاحمات به صورت اجمالي در سطح فرد ديده شده
        صدور فتاواي كلّي
          به نحو قضيه حقيقيه
      رويكرد فقه حكومتي
        مكلف كل جامعه و حكومت است
        احكام افراد به عنوان آحاد عضو جامعه پيگيري مي‌شود
        با لحاظ رابطه افراد با جامعه
        فرآيندمحور
          حكم توالي اعمال و رفتار
        نتيجه‌گرا
          تعيين حكم كل با توجه به نتيجه
        ناظر به شرايط و اوضاع
          بر اساس شرايط زمان و مكان به تعيين حكم مي‌پردازد
        صدور احكام جزئي و مديريتي
    امكان استفاده از دانش «خط مشي عمومي» كه شباهت با فقه حكومتي دارد
      داراي ادبيات روشن و مستقلي است
      مي‌تواند در بيان احكام جامعه به فقه حكومتي كمك كند
      البته نمي‌توان به دانش خط مشي عمومي اعتماد كرد
      الگوهاي آن براي فقه حكومتي كارآيي لازم را ندارد
      بايد الگوهايي متناسب با مباني فقه حكومتي تدوين گردد
  عباسعلي مشكاني
    نگرشي كل‌نگر و حاكم بر تمام ابواب فقه كه بر اساس آن
      استنباط‌هاي فقهي بايد بر اساس فقه اداره نظام اجتماعي باشد
      تمامي ابواب فقه ناظر به اداره كشور و امور اجتماع باشد
    گستره
      بر اساس نگرشي كل‌نگر
      تمامي ابواب و مسائل فقه
        اقتصاد
        فرهنگ
        حقوق
        سياست
        نظامي
        انتظامي
        خانواده
        احوالات شخصيه
    دو نگاه به فقه
      فردگرايانه
        فقه دانش تنظيم ارتباط انسان با خداست
        محدود بودن حلال و حرام به حوزه اعمال فردي
      اجتماعي و حكومتي
        افراد تشكيل‌دهنده يك هويت جمعي به نام جامعه هستند
        فرد درون امت معنا دارد
        اين هويت جمعي موضوع احكام است
    تفاوت
      در گستره و شمول متفاوت نيستند
      در نگرش تفاوت دارند
        فقه حكومتي به همه احكام فقهي با نگرش حكومتي نظر مي‌كند
        در فقه حكومتي تأثير احتمالي احكام در كيفيت مطلوب اداره نظام ملاحظه مي‌گردد
    روش دستيابي
      برنامه‌ريزي بلندمدت
      شجاعت و جسارت فقهي
      تحول در نگرش
        توجه به شرايط مكاني و زماني
      تحول در روش و ابداع روش‌هاي نوين
      شناخت شرايط و مسائل جامعه
      تلاش در آفاق و گستره‌هاي نوين
      تحول در انتظارات
        انتظار ورود فقيهان به عرصه تفقه در مسائل اجتماعي و سياسي
      ايجاد بسترهاي مناسب عرضه آراي فقهي نوين
        ارائه اجازه اجتهاد به روشي نوين
        برگزاري تريبون‌هاي آزاد فقهي
        راه‌اندازي نشريات و مجلات فقهي
        افزايش روحيه تحمل مخالف و تحمل آراء شاذ و خلاف مشهور
        رفع توهم بيگانگي فقاهت و سياست
  محمدتقي مصباح
    تقسيم فقه
      بخش حكومتي
        بخشي از فقه كه به مسائل حكومت و كيفيت مديريت جامعه مربوط مي‌شود
        عناوين ثانويه‌اي كه نمي‌توان تعيين آن‌ها را بر عهده افراد گذاشت
        طبق نظر رهبر جامعه بايد عمل كرد
      بخش غيرحكومتي
      تقسيم به خاطر اختلاف در مسائل
        يك عامل بالعرض ديگر نيز وجود دارد
    ضرورت تأكيد بر دو بخش بودن فقه
      براي جلوگيري از سوءاستفاده از اصطلاح فقه حكومتي
    تفاوت تزاحم در فقه حكومتي با فقه فردي
      تزاحم بين مصالح و مفاسد
      فردي
        شك در ضرر داشتن آب در وضو
          فرد تشخيص مي‌دهد
      اجتماعي
        اختلاف در صحت نكاح
          زن مقلد يك مرجع است
            صحيح مي‌داند
          مرد مقلد مرجع ديگر
            غلط مي‌داند
          نياز به حكم حكومتي است
    تعريف نادرست از فقه حكومتي
      فقهي كه در آن حكومت روش يا حكم را تعيين كند
      شارع تنها خداست و حكومت حق تشريع ندارد
  قربانعلي درّي
    مجموعه قوانين و مقرراتي كه مربوط است به
      تشكيل حكومت اسلامي
      اداره جامعه
      تنظيم روابط دو جانبه مردم و حاكميت
      تنظيم روابط بين حاكميت اسلامي و ساير ملت‌ها و دولت‌ها
      تنسيق و تعريف روابط مردم با يكديگر و در زندگي اجتماعي
    موضوعات مهم فقه حكومتي
      اصل حكومت اسلامي
      تنظيم روابط اداري
      وظايف متقابل دولت و مردم
      قضاوت
      قوانين كيفري و جزايي
      حقوق مالي و بيت‌المال
      سياستگزاري كلان
      تدوين استراتژي درازمدت
      مسائل پولي و بانكي
      حقوق اقليت‌ها
      روابط و سياست بين‌الملل
      حقوق شهروندي
      حقوق بشر
      حقوق جنگ و صلح
      امر به معروف و نهي از منكر
      تنظيم روابط اجتماعي
      حقوق خانواده
      عدالت اجتماعي و اقتصادي
      تنظيم روابط بازرگاني
      اشتغال
      تأمين اجتماعي
      رشد فضائل اخلاقي
      وحدت جهان اسلام
      حمايت از مستضعفين
      حفظ هويت جهان اسلام
      دفاع و پاسداري از حقوق امت اسلامي
      تأمين آزادي مشروع و قانوني مردم
      تأمين امنيت همه‌جانبه فردي و اجتماعي
      مبارزه با فساد و فحشاء و منكرات
      تأمين بهداشت جسمي و روحي جامعه
      تأمين حقوق اطفال و بانوان
      تأمين حقوق نيازمندان
      تسهيل ازدواج
      تأمين حق دادخواهي
      حقوق ملت در قانون اساسي
      نظارت حكيمانه بر حسن جريان امور
      تدريس قانون اساسي
  محمدمهدي گرجيان
    فقه پاسخگو به سؤالاتي كه حكومت ديني با آن‌ها روبه‌روست
    اين پرسش‌ها در زمان طاغوت مطرح نبودند
  محسن اراكي
    موضوع فقه حكومتي
      جامعه‌اي كه عناصر آن با عنصر حكومت پيوند خورده‌اند
    موضوع تكاليف الهي
      فردي
      جمعي
        فعل جامعه
    اركان فقه حكومتي
      فقه اجتماعي
        دسته‌اي از احكام فقهي كه موضوع آن‌ها جمع و جامعه است
        بخشي از فقه حكومتي مربوط به فقه اجتماعي است
      فقه ساختاري
        شناخت احكام مبتني بر فلسفه فقه
          خداوند فقه را به منظور ايجاد جامعه عدل تشريع كرده
          بايد بخش‌هاي جامعه مكمل هم و سمت عدل باشند
        احكام فقهي بايد مكمل هم باشند
          در جهت اقامه عدل
        دليل اين‌كه به نادرست نظام بانكي فعلي را اسلامي مي‌نامند
          نگاه ساختاري به فقه نداشته‌ايم
          نبايد عقود اسلامي در تضاد با اهداف اقتصادي اسلام باشد
      تدوين وظايف حاكمان
        حاكم به عنوان فرد
          عادل باشد و غيره
        حاكم به عنوان مدير جامعه
          به فقه خاصي براي استخراج احكام نيازمنديم
    نياز به اصول فقه جديد براي نگاه حكومتي به فقه
    روابط فقه و سياست
      فقه سياسي
        مباحث چرايي و چيستي و چگونگي سياست
        چگونه مي‌توان قدرت سياسي ايجاد كرد
        چه كسي حق داشتن قدرت سياسي دارد
      فقه سياست
        مباحث مربوط به عملكرد مجموعه سياسي در داخل و خارج
        وظايف فرمانروا
        روابط مردم با حكومت
        اختيارات فرماندهان در حوزه مديريت كلان جامعه
        ارتباط مردم با مركز قدرت
        ارتباط جمعيت‌ها و احزاب و نهادها
      فقه حكومتي
        سامان‌بخشي به جامعه
        اداره فرهنگ سياسي
        نياز به فقه كلان در عرصه‌هاي كلان
        فقه مربوط به نظام‌سازي
  علي‌اكبر هاشمي
    فقه حكومتي شعبه‌اي از كليت فقه سياسي است
    قاعده‌سازي؛ راهكار توسعه فقه سياسي
      مشابه قواعد فقهي ساير ابواب
    راهكار تأسيس دستيابي به فقه سياسي
      تأسيس يك دانشگاه در كنار حوزه علميه
      جامع تمامي رشته‌هاي علوم انساني
      بهترين استادان جهان
      جذب دانشجو از ميان طلاب در حد مجتهد متجزّي
      حل مشكلات نظام از طريق اين فارغ‌التحصيلان
  سيدمحمدمهدي ميرباقري
    اهميت پيش‌نيازها در فقه حكومتي
      فقه الاجتماع
        از پيش‌نيازهاي فقه حكومتي
      علوم بالادستي فقه
        كلام
          امامت و حكومت
        معرفت‌شناسي
          روش كسب معرفت فقهي
            از منابع
            از طريق اجتهاد
        جامعه‌شناسي
          ارتقاي واحد مطالعه از فرد به جامعه
    ديدگاه‌هاي تعريف فقه حكومتي
      فقهي كه به احكام مبتلي‌به حكومت مي‌پردازد
        بخشي از فقه است
        اجراي آن بر عهده حكومت است
        اجراي آن محتاج حاكميت است
      فقهي كه با رويكرد حكومتي استنباط شده باشد
        همان دايره فقه موجود
        تنگناهاي اجرايي در استنباط حكم مورد توجه قرار گيرد
        ناظر به يك بحث روشي
          كارآمدي در مقام اجرا جزء قيود استنباط قرار گرفته
          تغيير روش از نگاه فردگرايانه به نگاه حاكميتي
        خطر عرفي و سكولار شدن دين با ورود اصل كارآمدي
      فقه ناظر به اجرا و حل تزاحمات احكام
        حل تزاحمات در مقام اجراي فقه نيز بر عهده فقيه است
      فقه احكام الزامي حاكم در منطقة الفراغ
        حق انشاء حكم توسط حاكم
        در محدوده‌اي كه دين حكم الزامي ندارد
        تغيير به تبع شرايط
    رويكردهاي كلي در تحليل توصيف از فقه حكومتي
      فقه موضوعات اجتماعي
      فقه نظامات اجتماعي
      فقه سرپرستي تكامل اجتماعي
      تقسيم بر اساس موضوع
  علي‌اكبر نوايي
    فقه سياسي
      فقه ناظر بر سه قلمرو اصلي سياست
        حكومت
        قدرت
        جامعه
      بحث حكومت با همه ابعاد آن
  محمدجواد ارسطا
    فقه سياسي
      مشابه فقه عبادي و فقه معاملات و در كنار آن‌ها
      بايد ابتدا سياست تبيين شود
        جريان قدرت در جامعه
      آن دسته از مسائل فقهي كه موضوعش جريان قدرت در جامعه است
    طبقات جامعه
      فرمانروا
      فرمانبر
      هر جامعه‌اي به ناگزير داراي اين دو بخش است
    تحقق سياست
      امر و نهي فرمانروا
      اجرايي شدن توسط فرمانبران
    فقه متكفل
      هم احكام فردي
      هم احكام روابط شكل گرفته بر اساس جريان قدرت در جامعه
    پيشنهاد
      ايجاب باب مستقلي در فقه شيعه با عنوان فقه سياسي با فصل‌هاي گوناگون
  علي الهي
    فقه فردي
      انتزاعي بودن جامعه
      جامعه نمي‌تواند موضوع قرار بگيرد
      نگاه جزيره‌اي به موضوعات
      توان توليد نظريه ندارد
      حداقلي است
      توان حضور در علوم انساني را ندارد
      تنها خطوط قرمز روابط اجتماعي را بيان مي‌كند
      كنترل اجتماعي با مجازات انجام مي‌شود
      به خشونت كشيده مي‌شود
        فقه خشونت‌گرا
        مشابه فقه عملگراي سلفي
        جمود و تحجّر
      جامعه توخالي خواهد شد
        فقط ظاهر اسلامي دارد
        فساد به صورت مهندسي‌شده به نهان‌‌خانه مي‌رود
        شبكه فساد پنهان شكل مي‌گيرد
    فقه اجتماعي
      مقياس موضوع تغيير كرده
      جامعه
        داراي حيات و حركت
        يك كل تشكيل مي‌دهد
        موضوع قرار مي‌گيرد
      براي جامعه برنامه مي‌دهد
      لزوماً صدور حكم صورت نمي‌گيرد
      نظريه فقهي ارائه مي‌كند
      موضوعات را پيوسته و شبكه‌وار مي‌بيند
  رضا اسلامي
    دو معنا
      فقه احكام حكومتي
        حاكم از موضوع حكم‌راني خود صادر مي‌نمايد
        از مقوله انشاء
      فقه سياسي و اجتماعي اسلام
        در لابه‌لاي كتاب قضا و حدود و مانند‌ آن متجلي است
        فقيه متصدي كشف و استنباط آن از منابع معتبر است
        از مقوله اخبار
    ديدگاه‌ها
      دو معناي فقه حكومتي اشتراك لفظي هستند
        مصدر اولي حكومت است
        مصدر دومي كشف احكام الهي
      سه نوع حكم وجود دارد
        ولايي
          تشخيص مصلحت موضوع با حاكم
          مقطعي است
            شرايط زمان و مكان خاص
        قضايي
          تعيين مصداق موضوع با قاضي
        تشريعي يا افتايي
          تعيين مفهوم موضوع با عرف
          تعيين مصداق موضوع با مكلف
      احكام حكومتي احكامي مديريتي براي اداره جامعه است
        بايد استنباط شوند
        فقيه حاكم آن‌ها را با استراتژي‌هاي نظام تطبيق مي‌نمايد
        احكامي تنجيزي‌اند
        هم نظام مطلوب و هم تزاحم‌ها در آن‌ها ديده شده است
      سلسله احكامي كه لازمه ولايت گسترده ولي امر بر مسلمين است
    فقه حكومتي به معناي بخشي از فقه يا فقه احكام حكومتي نيست
  داوود فيرحي
    فقه حكومت
      نوعي بررسي‌هاي فقهي
      اصل حكومت موضوع آن است
      اصل حكومت به عنوان يك امر اعتباري
      مقدم بودن بر فقه حكومتي از نظر منطق پژوهش
      ابتناء بر دو محور
        موضوع‌شناسي
          حكومت‌شناسي
          تصور و تحليل ماهيت حكومت
        مدعا در حكومت
          حكومت از آن كيست؟
          حدود حكومت چقدر است؟
    فقه حكومتي
      عدم محدود شدن به حوزه‌اي خاص
      يك بينش و گرايش متفاوت
      ملاحظه همه موضوعات با توجه به الزامات حكومت
    نظريه‌هاي جديد در فقه معاصر
      نائيني
        فقه مشروطه
      امام
        فقه حكومت اسلامي
      صدر
        فقه منطقة الفراغ
  ابوالقاسم علي‌دوست
    تعاريف
      جدا كردن بخش مربوط به حكومت و مسائل سياسي از فقه
        ديات
        قصاص
        جهاد
        امر به معروف و نهي از منكر
        تحريرالوسيله
        تعريف فقه حكومتي به اعتبار متعلق
      ديد فقيه در استنباط ديد حكومتي باشد
        خود را جاي حاكم قرار دهد
        در احكام سلطانيه اجتهاد و استنباط كند
      رويكرد حكومتي به استنباط بدون توجه به متعلق احكام
        حتي به عبادات
        حتي حقوق خصوصي و خانواده
      دو استنباط توسط فقيه صورت مي‌گيرد
        ابتدا با نگاه اجتمايع و حكومتي احكام فقه را استنباط مي‌كند
        سپس در مقام تزاحم حكم مي‌كند كدام حكم ارجح است
          تعارض وجوب و حرمت يا مصلحت و مفسده
        تعريف مقبول
        ناظر به ساحت اجرا هم هست
    حكم ميرزاي شيرازي حكم حكومتي نبود
      فتواي اجتماعي بود
    روش دستيابي
      فعال شدن كرسي‌هاي نظريه‌پردازي
        حضور برجستگان حوزه
      تدريس مباحث بنيادين فلسفي
        فلسفه دين
        فلسفه فقه
        فلسفه اصول فقه
        گستره شريعت
        متدلوژي
      توليد متون منبع آموزشي جديد
        بر مبناي نيازهاي جديد حكومت
      گفتمان‌سازي بحث فقه حكومتي
    نظريه‌هاي اصول فقه
      اين اصول فقه فربه است و بايد مختصر شود
      همين اصول فقه براي فقه حكومتي نيز كافي‌ست
      بخش‌هاي مفقودي براي فقه حكومتي دارد
        نظر مقبول
        اصول فقه به تعهد مبيّنان شريعت در بيان احكان نپرداخته است
          خدا
          پيامبر ص
          ائمه ع
          اين‌كه چقدر مي‌توانند از هنجارها و ظرفيت‌هاي حاكم بر زمان خودشان استفاده كنند
  علي ايتيوندي
    تعريف اول
      شاخه‌اي از علوم و معارف ديني كه به بيان احكام و تكاليف مربوط به موضوعات حكومتي مي‌پردازد
      تعابير فقه حكومتي
        فقه نظام‌ها
        فقه الاداره
    تعريف دوم
      فقه حكومتي عنواني است براي فقه آرماني و جامعه‌ساز مكتب اهل بيت ع
      نگرشي كل‌نگر و حاكم بر تمام ابواب فقه كه بر اساس آن
        استنباط‌هاي فقهي بايد مبتني بر اداره نظام اجتماعي باشند
        توامي ابواب فقه ناظر به اداره كشور و امور اجتماع باشد
  سيدمرتضي تقوي
    فقه سياسي
      فقه الدوله
      بابي از فقه شيعه
      موضوع آن تبيين احكام و وظايف و تكاليف حكومت و حاكميت و نهاد سياست است
      از مقوله حقوق اساسي و حقوق عمومي
      احكام السلطانيه
    حكم حكومتي
      يك سنخ از احكام فقه
      يكي از شاخه‌هاي احكام فقه است
        شاخه‌هاي احكام
          احكام اوليه
          احكام ثانويه
          احكام حكومتي
    فقه حكومتي
      غير از فقه سياسي و حكم حكومتي
      يك روش فقهي در كنار اخباري‌گري يا اصولي‌گري نيست
      بابي از فقه نيست
      يك رويكرد به فقه يا يك حوزه كاربرد فقه است
      نام سابق: فقه اجتماعي
      در مقابل فقه جزئي‌نگر فردي قرار دارد
      فقه كلان‌نگر اجتماعي و حكومتي است
    شيوه استنباط در فقه حكومتي
      از زاويه نگاه به هيأت اجتماعي استنباط صورت مي‌گيرد
      همه احكام فقهي از ابتدا تا انتها با اين نگاه قابل بررسي است
    راه دستيابي
      فقه اساساً دانشي پاسخگوست
      اگر نپرسند پاسخ نمي‌دهد
      وظيفه حكومت است كه از فقها استمداد كند براي توليد فقه حكومتي
      بايد از ناحيه نظام اجرايي اقبال به احكام صادره صورت گيرد
  محي‌الدين حائري
    فقه حكومتي در ميدان مبارزه با اهل باطل شكل مي‌گيرد
    فقه حكومتي
      تبيين آداب جنگ با مفاسد اقتصادي و سياسي و اجتماعي و فردي
      پذيرش بانك ربوي همراه با حفظ اسلام به عنوان اعتدال
        حفظ مردم از تشتت
        حفظ بانك‌ها از ورشكستگي
        عدم لطمه به نظام از راه اقتصاد
        توصيه به مسئولين براي يافتن راه نجات از رباي بانك
      فتواي تحريم تنباكو و چشاندن طعم شكست به ناصرالدين شاه و شركت هند شرقي
    تربيت رهبران آينده با تكيه بر فقه حكومتي
  علي‌رضا پيروزمند
    ارتقاء موضوع فقه از فرد به جامعه
  مهدي هادوي
    شباهت فقه حكومتي و فقه فردي
      يكسان بودن مباني اجتهاد
      عدم تفاوت شيوه استنباط
    متخصص در فقه حكومتي
      مسلط به مباحث معمول و رايج فقهي
      داراي اطلاعات مناسب از ديگر علوم
      شناختن نظام حاكم بر روابط اجتماعي
        تشخيص مصلحت جامعه
        تشخيص افراد صالح و مفيد از ناصالح
        داراي بينش صحيح اجتماعي و سياسي
        واجد قدرت تصميم‌گيري
      بدون تخلف از اركان محكم فقه و اصول رايج در حوزه‌ها
    اجتهاد مصطلح براي اداره جامعه كافي نيست
  سيدصمصام‌الدين قوامي
    دو انتظار از فقه
      فقيه درصدد روشن كردن وظيفه افراد مسلمان است
      افراد داراي هويت جمعي هستند
        جامعه نيز موضوع احكام است
        فقيه بايد دو نوع موضوع را بشناسد
          دو موضوع تفكيك‌ناپذير
    بخش‌هاي دين اسلام
      بخش عملي و كاربردي - قانون
        فقه
          موضوع: فعل مكلف
      بخش ارزشي
        اخلاق
      بخش بينشي
        عقايد
      پشتوانه عمل
    ارتباط بخش‌ها
      قانون بايد پشتوانه اخلاق باشد
      اخلاق بايد پشتوانه عقايد باشد
    فرهنگ اسلام
      بينش
        عقايد
      ارزش
        اخلاق
      روش
        فقه
    بخش حكومتي فقه چندان مورد توجه گذشتگان نبوده و كم‌حجم مانده
    براي نظام اسلامي نمي‌توان فتواهاي تكه‌تكه صادر كرد
      فقها بايد نظام‌مند طرح دهند
  نجف لك‌زايي
    دو گونه نگاه به فقه
      نگاه اول
        پاسخگو دانستن فقه به مسائل فردي
        بريده ديدن فرد از همه روابطش
      نگاه دوم
        در نظر گرفتن فرد درون شبكه اجتماعي
        پاسخ سؤالات فردي را با اين نگاه دادن
    فقه سياسي
      عهده‌دار سامان‌بخشي به نظم عمومي
      پوشش‌دهنده روابط
        فرد با دولت
        شهروندان با هم
        دولت‌ها با يكديگر
      يك حوزه تخصصي از فقه
        فقه انتخابات
        فقه امنيت
          ملّي
          عمومي
          اقتصادي
          سياسي
          فرهنگي
        فقه سياست خارجي
        فقه حقوق بشر
        فقه مطبوعات
        فقه رسانه‌ها
        فقه محيط زيست
        فقه توسعه
      موضوع
        مباحث مربوط به سامان‌دهي قدرت از منظر شرعي
    نظام سياسي مبتني بر اسلام ناگزير است رفتارهاي خود را به فقه عرضه كند
    مسائل حوزه سياست
      دسته اول
        خود شارع مطرح كرده
      دسته دوم
        موضوعشان عرفي‌ست
      دسته سوم
        مباحث تخصصي سياست
          نياز فقيه به شناختن اين دسته
    مجتهد فقه حكومتي
      مجتهد در فقه
      مجتهد در سياست
  يحيي عبداللهي
    سه نظريه فقه
      فقه احكام
        الفقه هو العلم بالاحكام الشرعيه الفرعيه عن ادلتها التفصيليه
        حكومت در صورت احترام به اين احكام ديني محسوب مي‌شود
        اجراي احكام اجتماعي توسط حكومت
        بي‌ارتباط بودن اداره جامعه با فقه
      فقه نظام‌سازي
        نظريه شهيد صدر ره
        اسلام وراي احكام خود يك مكتب دارد
        بايد يك كل و نظام از اسلام استنباط نماييم
        امروزه مديريت اجتماعي توسط ساختارها و نظام‌هاي اجتماعي صورت مي‌پذيرد
        نظام‌ها مجموعه‌اي به هم متصل و داراي مباني و غايات مخصوص به خود هستند
      فقه نظام ولايت
        فقه حكومتي طريق جريان ولايت حقه در جامعه است
        تمام عرصه‌هاي زندگي فردي و اجتماعي را پوشش دهد
        درصدد اداره و سرپرستي انسان و جامعه باشد
        درصدد بيان احكام خرد و يا حتي استنباط نظام‌هاي اجتماعي نباشد
        تكامل اجتماعي در مسير اهداف اسلام را مقنن و محقق مي‌سازد
        حضور آن در جامعه از بستر نظامات اجتماعي است
  عبدالله جوادي
    ما تا اصول فقه حکومتی نداشته باشیم، فقه حکومتی نخواهیم داشت
    نظام به فقه حكومتي احتياج دارد
      بايد توسط صاحب‌نظران دنبال شود
    كتاب عروه كافي نيست
      اگر دين بخواهد حكومت داشته باشد
      مسائلي كه ضروري يك نظام و حكومت است ندارد
    مي‌شود از فقه اهل سنّت ديد گرفت
      نبايد از آن خط گرفت
      فقه اهل سنت به حكومت آمده است
      فقه ما به حكومت نيامده
      فقهي كه به حكومت بيايد خيلي بازتر است
      سؤال و نياز را طرح مي‌كند
        جواب سوال را ما طور ديگر مي‌دهيم
    تحريرالوسيله خيلي به نظام خدمت كرد
      يك دوره فقه روز است
      وقتي حكومت اسلامي شد هيچ لنگي احساس نمي‌شد
      بدون آن هم دستگاه قضا لنگ بود و هم شوراي نگهبان
    در فقه اسلامي حاكم فقه است نه فقيه
      سمت‌هاي فقيه
        مرجعيت
          عمل به فتوا بر خودش و مقلدان واجب است
        قضا
          نقض حكم بر خودش و ديگران حرام است
        صدور حكم ولايي
          رعايت آن بر خودش و مقلدانش [جامعه اسلامي] واجب است
      در هر سه صورت خودش هم محكوم به حكم فقه است
      پس حاكم دين است نه فرد
  سعيد ضيائي‌فر
    واژه حكومتي در اصطلاح فقه حكومتي
      وصف واقع و نفس‌الامر احكام شرعي در مقام ثبوت نيست
      وصف شيوه اجتهاد و تفقه در مقام اثبات است
    فقيه در مقام استنباط شرعي، اداره جامعه و مصالح آن را لحاظ كند
    فقه حكومتي يك رويكرد در روش استنباط احكام است
    در مقابل رويكرد فردي استنباط احكام قرار دارد
  اسماعيل پرور
    دانشي كه معارف مربوط به نظام‌هاي اجتماعي يا آموزه‌هاي مورد نياز براي اداره جامعه را از منابع ديني استخراج مي‌كند
    از فقه حكومتي به عنوان فقه نظام‌ها يا فقه الاداره ياد مي‌شود
    تفاوت
      فقه فردي
        تعيين تكاليف شرعي فرد در زمينه‌هاي مختلف
          عبادي
          معيشتي
      فقه حكومتي
        بيان احكام قطعي شرع در زمينه شيوه اداره جامعه
        تعيين تكليف موضوعات حكومتي
  سيدمنيرالدين حسيني
    به نقل از اسماعيل پرور
    تفاوت
      موضوع
        فردي
          يك مفهوم يا عنوان كلي
            ثابت
            مستقل
            داراي مصاديق
              متعدد
              مشابه
        حكومتي
          يك مصداق
            يك مسأله معين
            يك قضيه خارجيه
            يك كلّ
      مكلف
        فردي
          دسته‌هاي مختلفي از مكلفان
            عمل به هر يك از احكام وظيفه يك گروه از آنهاست
        حكومتي
          همه مسلمانان مكلف هستند
            مانند: اطاعت از ولي فقيه
      تكليف
        فردي
          مستقل
          مشابه تكليف ديگران
        حكومتي
          جمعي
            سرنوشت افراد در انجام آن به هم گره خورده است
            مشاع
          وظيفه همه افراد مشابه نيست
            هر فرد مكلف است به تناسب
              قدرت
              موقعيت
              سطح آگاهي‌ها
      اركان و مقومات
        فردي
          فقاهت
            به معناي تتبع در علوم و معارف ديني
        حكومتي
          فقاهت
          موضوع‌شناسي بر اساس
            زمان
            مكان
            اطلاعات عيني و تجربي
      مبادي و مقدمات
        فردي
          عدم نياز به جامعه‌شناسي يا مبادي ديگر
        حكومتي
          بر پايه اصول فقه حكومتي
          بهره‌گيري از اصول و قواعد
            جامعه‌‌شناسي
            مديريت ديني
      محصول
        فردي
          تكاليف شرعي فرد در زمينه‌هاي
            عبادي
            معيشتي
        حكومتي
          احكام قطعي شرع در زمينه شيوه اداره جامعه
          تعيين تكليف موضوعات حكومتي